Những điều bạn cần biết trước khi đi Kyrgyzstan và Kazakhstan (Phần 2)

5, Văn hoá

Không chỉ lôi cuốn bởi thiên nhiên, Kyrgyzstan và Kazakhstan còn thu hút du khách bởi các nét văn hoá đặc sắc, in đậm dấu ấn của cuộc sống du mục hàng ngàn năm.

5.1, Cuộc sống du mục

i) Yurt:

• Lí do: Việc sống trong yurt, đặc biệt là của các gia đình có hoạt động chăn nuôi, sẽ giúp bạn trải nghiệm cuộc sống du mục đích thực. Bạn sẽ có cơ hội tìm hiểu đời sống hằng ngày, học hỏi các kĩ năng chăn nuôi và sinh tồn của người Kyrgyz. Đặc biệt, đây sẽ là dịp để ngắt kết nối, tận hưởng hết mình vẻ đẹp của thảo nguyên Trung Á.
• Lưu ý: Điều kiện vệ sinh hạn chế, nhà vệ sinh thường chỉ có ở các khu yurt du lịch, một số nơi thậm chí còn không có nước. Internet hầu như không có nên cần chủ động thông báo trước cho người thân về việc mất liên lạc. Ngoài ra, yurt ở các vùng núi có thể rất lạnh về đêm.
• Địa điểm: Song Kul thường là địa điểm có nhiều gia đình du mục dựng yurt vào mùa hè để chăn thả gia súc.

ii) Cưỡi ngựa đường dài:

• Lí do: Cưỡi ngựa cho bạn cơ hội đặt chân đến các vùng đất hoang sơ nhất mà không bị giới hạn bởi đường sá. Đồng thời, trải nghiệm góc nhìn của người du mục trên lưng ngựa cũng rất rất đáng thử.
• Lưu ý: Cưỡi ngựa lâu có thể gây ra đau cơ lưng và hông. Do đó, bạn nên tập một số bài tập hỗ trợ (như plank, yoga) trước chuyến đi, cố gắng thả lỏng khi cưỡi ngựa, xuống ngựa đi bộ hoặc nghỉ ngơi nếu cần.
• Địa điểm: Vùng Naryn trong đó có Song Kul là một địa điểm thích hợp để trải nghiệm cưỡi ngựa như đã nói ở Phần 1. Tại Altyn Arashan, bạn cũng có thể cưỡi ngựa, phổ biến là chặng lên Ala Kul và ngược lại nhưng nhớ đặt trước để sắp xếp ngựa. 

iii) Huấn luyện đại bàng:

• Lí do: Đây là nghệ thuật cổ xưa của người Kyrgyz, thể hiện được sự khéo léo và kiên nhẫn của họ với loài chim “chúa tể” này.
• Lưu ý: Đại bàng được sử dụng cho mục đích săn tìm đồ ăn vào mùa đông, điều không còn quá cần thiết hiện nay. Do đó, hoạt động này cũng đang bị mai một dần, không có sẵn ở mọi địa điểm. Ngoài ra, cũng có các quan ngại về việc lạm dụng động vật cho mục đích du lịch.
• Địa điểm: Các nghệ nhân hàng đầu trong huấn luyện đại bàng ở bờ nam hồ Issyk Kul có thành lập một tổ chức là Salbuurun Federation tại Bokonbaevo. Bạn có thể liên hệ sắp xếp các buổi biểu diễn thông qua CBT Bokonbaevo hoặc Destination South Shore.

5.2, Ẩm thực

Ẩm thực Kyrgyzstan và Kazakhstan có nhiều điểm tương đồng, phản ánh lối sống du mục truyền thống của cả hai dân tộc. Thịt, gồm 4 loại chính: ngựa, lạc đà, cừu và bò, đóng vai trò quan trọng trong các món ăn của cả hai quốc gia. Trong đó, ngựa và lạc đà được dùng nhiều cho các nghi lễ, lễ hội còn cừu và bò chủ yếu được ăn hàng ngày. 

Beshbarmak, món mì ăn kèm thịt ngựa (hoặc cừu) luộc, là món ăn tiêu biểu của cả hai nước, thường được thưởng thức bằng tay. Cặp đôi món ăn phổ biến khác là qazy (xúc xích ngựa) và qarta (ruột ngựa luộc/chiên), trong đó qazy giống với dồi lợn của Việt Nam nhưng được nhồi thịt vào ruột (thay vì tiết, rau thơm). Các món này thường không nấu cho khách tại các khách sạn, nhà nghỉ; do đó, nếu muốn thử thì bạn phải dặn trước với bên tour để được dẫn tới các nhà hàng ở Bishkek hoặc Almaty.

Một món ăn thường gặp tại các quán ăn là pilaf (cũng được gọi là plov), cơm rang với thịt và cà rốt. Pilaf trông có vẻ giống cơm rang nhưng được nấu trực tiếp từ gạo (hạt dài) chứ không phải từ cơm nguội. Trước hết, thịt và cà rốt (hoặc thêm hành tây) được xào trước, sau đó gạo sống được rải đều lên và thêm nước để nấu chậm giúp gạo thấm hương vị mà vẫn tơi xốp, không bị nát.

Thức uống truyền thống, kumis – sữa ngựa lên men, cũng rất phổ biến ở cả hai nước. Sữa cũng được đun sôi, làm lạnh và hớt lớp kem đặc phía trên để tạo ra món qaymaq.

5.3, Dân ca

Dân ca Kyrgyz tiêu biểu là sử thi anh hùng, nổi bật nhất là Sử thi Manas (xem video của UNESCO tại đây). Các nhạc cụ tiêu biểu của người Kyrgyz là komuz (đàn gảy 3 dây) và kyl kiak (đàn kéo 2-4 dây). 

Trong khi đó, dân ca Kazakh cũng kể câu chuyện về các anh hùng, sử dụng các nhạc cụ như dombra và kobyz đều có 2 dây, lần lượt là đàn gảy và đàn kéo. Orteke là một loại hình múa rối dân gian, trong đó các con rối gỗ hình dê núi được gắn trên mặt trống và nhảy múa theo nhịp điệu của đàn dombra (xem video của UNESCO tại đây).  

Tại cả 2 nước hiện chưa có các chương trình biểu diễn âm nhạc truyền thống thường xuyên cho khách du lịch. Nếu muốn tìm hiểu hoặc thưởng thức, bạn có thể yêu cầu các công ty du lịch sắp xếp, ví dụ như Walking Almaty tại Kaz hoặc Apple Hostel tại Kyr.

5.4, Thủ công

Kyrgyzstan nổi tiếng với các sản phẩm dệt truyền thống như shyrdak, thảm dệt dày, bằng len cừu. Shyrdak được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau như thảm trải, đệm ngồi cho đến trang trí. Bạn có thể tìm hiểu thêm về sản phẩm này tại tổ chức Altyn Oimok (Алтын Оймок) ở Bokonbayevo.

Kazakhstan lại có truyền thống khắc gỗ rất đặc sắc, đặc biệt là trong việc làm các món đồ gia dụng như hộp đựng đồ, bàn, ghế. Người Kazakh sử dụng len để làm vải nỉ. Với tính chất dày, bền và ấm, chúng dùng làm thảm trải hoặc che chắn yurt.

5.5, Truyền thống và phong tục

Mỗi đất nước đều có những nét độc đáo trong phong tục, truyền thống về sinh đẻ, cưới hỏi, ma chay.

Ví dụ như tại Kyr, để bảo vệ đứa bé chào đời khoẻ mạnh, người ta sẽ đốt lửa cả ngày lẫn đêm trong yurt của người mẹ và đặt một con dao trên mặt đất hướng ra cửa. Tại đây cũng tồn tại một phong tục tranh cãi là ala kachuu – chú rể bắt cóc cô dâu đưa về nhà mình.

Còn tại Kaz, trong lễ cưới, người thân sẽ tung kẹo, gạo, hoặc tiền xu lên đầu cặp đôi như lời chúc phúc (shashu). Đối với ma chay, khi có người thân qua đời, gia đình sẽ tổ chức lễ kỷ niệm để tưởng nhớ 7 thế hệ trước để cầu mong sự bảo vệ từ tổ tiên (zheti ata).

Trong tour của Apple Hostel, thường vào đêm cuối, bạn sẽ được giới thiệu về các phong tục của Kyr bằng một trình chiếu rất đầy đủ, chi tiết (kèm theo cả một bữa ăn tại chỗ). Nhớ đừng bỏ lỡ nhé. 

Banya | Banya, phòng tắm công cộng, là một nét sinh hoạt thú vị của 2 nước có từ thời Xô Viết. Người dân từ mọi tầng lớp đến đây để xông hơi, tắm lạnh, đặc biệt là vào cuối tuần. Bạn có thể thử hoạt động này tại một số banya sau: 1) Tại Almaty: Arasan Wellness & SPA, Caesar sauna; 2) Tại Bishkek: Spa-Tsentr “Afrodita”, Banya Baytur; 3) Tại Karakol: Banya Kashkasuu.

Gợi ý: Nếu muốn trải nghiệm nhiều hơn về cuộc sống thường ngày của người dân, bạn có thể chọn “ngủ nhờ” hay couchsurfing. Bạn có thể đọc trải nghiệm của một bạn nữ đã ngủ nhờ trong hầu hết chuyến đi Trung Á tại đây nhé.

6, Đi lại

6.1, Di chuyển từ Việt Nam

Hiện tại, chưa có đường bay thẳng từ HN/HCM đi Kyr/Kaz. Đường bay thẳng duy nhất từ Việt Nam là từ sân bay Cam Ranh (Nha Trang).

Như đã nói ở trên, bay đến Almaty sẽ có giá mềm hơn so với Bishkek. Dù vậy, mức vé khứ hồi VN – Almaty cũng đã xoay quanh 20 triệu. Các điểm quá cảnh phổ biến là Kuala Lumpur, Delhi, Beijing hoặc Seoul, trong đó quá cảnh tại KL hoặc Delhi thường có tổng thời gian bay ngắn nhất do cùng hướng. Tuy nhiên, nếu bay các hãng lớn của Trung Quốc, bạn sẽ được miễn phí phòng nghỉ qua đêm nếu quá cảnh trên 6 tiếng.

Một số mẹo để có được giá rẻ là: 1) Đặt chuyến bay tới Tashkent (qúa cảnh tại Almaty) và bỏ chặng Almaty – Tashkent. Hãng Air Astana của Kaz cho phép điều này, nhưng bạn cần yêu cầu chỉ kí gửi hành lý tới Almaty (mà không tới thẳng Tashkent). Lưu ý bạn chỉ có thể bỏ chặng thứ 2 chứ không thể bỏ chặng đầu; 2) Thử tìm kiếm chuyến bay xung quanh ngày dự kiến 1-2 ngày do một số hãng bay không có chuyến bay hàng ngày tới 1 điểm, đặc biệt là các hãng giá rẻ như FlyArystan (Kaz); 3) Không nên đặt riêng chiều đi và chiều về do vé khứ hồi luôn rẻ hơn tách chặng, ví dụ bạn có thể đặt riêng chặng HAN-DEL và DEL-ALA thay vì đặt riêng chiều đi-về giữa HAN-ALA.

Nếu quá cảnh ở Ấn Độ, hay lưu ý rằng đây là một sân bay có rất nhiều cạm bẫy ngọt ngào. Đọc bài viết này để có một thời gian transit vui vẻ nhé.

6.2, Di chuyển nội địa

Tại Almaty và các thành phố lớn ở Kaz, bạn có thể đặt xe bằng app Yandex Go giống như Grab/Uber tại các nước. Lưu ý rằng bạn phải có số điện thoại của Kaz để tạo tài khoản. Yandex Go cho phép thanh toán bằng tiền mặt cũng như các thẻ thanh toán quốc tế (Visa, MasterCard,…).

Tại cả Kyr và Kaz, phương tiện đặc trưng là marshrutka – một loại mini-bus chạy theo tuyến cố định. Giá vé marshrutka thường rất rẻ và có thể giúp bạn tiết kiệm được nhiều chi phí. Tuy nhiên, loại xe này thường không có lịch trình chạy cụ thể và thường khởi hành khi đủ khách. Xe cũng thường đông đúc và không phù hợp với các hành lý qúa cỡ.

7, Tour hay tự túc?

Việc chọn đi tour hay tự túc tại Kyr và Kaz phụ thuộc nhiều vào điều kiện và mong muốn của bạn:

• Về thời gian chuẩn bị: Trung Á không phải một khu vực được đưa tin nhiều ở Việt Nam nên việc tìm hiểu sẽ mất thời gian hơn các nước khác. Nếu không có thời gian tìm hiểu kĩ càng cho lần đầu tới đây, bạn nên cân nhắc đặt landtour (thường bao gồm hết đi lại, ăn uống, khách sạn), hoặc nếu muốn thì có thể chỉ thuê tài xế.
• Về chi phí: Hiện tại có một số đơn vị tổ chức tour Kyr + Kaz trọn gói từ Việt Nam với mức giá xoay quanh 60 triệu cho 9N8Đ. Nếu tự đi (kể cả đặt landtour), mức giá sẽ mềm hơn rất nhiều do chi phí ăn nghỉ tại 2 nước đều khá rẻ (thường dưới 35 triệu cho 10 ngày, đã gồm vé máy bay).
• Về tuỳ chỉnh lịch trình: Đương nhiên, đi tour thì bạn sẽ phải theo lịch trình cố định của tour. Còn nếu có thời gian tìm hiểu, bạn có thể chọn các landtour cho phép tự sắp xếp lịch trình. Bạn có thể lên lịch chi tiết từng ngày hoặc chỉ chọn địa điểm muốn đi cho bên tour xếp lịch. Nếu muốn hoàn toàn tự do, bạn cũng có thể tự mình đặt toàn bộ dịch vụ.
• Về hạ tầng du lịch: So với Kaz, Kyr có điều kiện du lịch kém hơn nhiều. Đường sá còn xấu, ít được trải nhựa (kể cả đường huyết mạch như ven bờ nam hồ Issyk Kul). Giao thông công cộng còn chưa phát triển, không thể vé đặt trước. Người dân hầu như không nói được tiếng Anh, các chỉ dẫn bằng tiếng Anh cũng rất hiếm. Do đó, bạn sẽ gặp khá nhiều khó khăn nếu tự đi du lịch tại Kyr.

Một bên tổ chức landtour được biết đến nhiều trong cộng đồng du lịch bụi tại Kyr là Apple Hostel. Vừa là hostel với các phòng dorm rộng rãi, chủ hostel còn tổ chức các tour khám phá tại ở Kyr và Kaz. Một số điểm cộng của Apple Hostel là: có tour được tuỳ chỉnh lịch trình, ưu tiên nghỉ đêm tại các homestay có chủ rất thân thiện, có buổi trình bày về phong tục Kyr, tổ chức chương trình biểu diễn nhạc cụ dân tộc, chị chủ từng du học Mĩ nên nói tiếng Anh tốt. Ngoài ra, Apple Hostel từng tổ chức tour cho nhiều đoàn từ Việt Nam.

Điểm lưu ý là: Apple Hostel không kiểm soát tài xế mà tài xế được bố trí theo xe thuê từ một bên khác nên thường có ít kinh nghiệm xử lý các vấn đề du lịch, chỉ nhận tiền cọc trước qua Wise ít phổ biến tại Việt Nam, chỉ nhận các tờ tiền đô la sạch (không dính vết bẩn, vết mực).

*

Tôi đã nói về những câu chuyện của Aimatov khiến tôi mơ mộng về vùng đất tươi đẹp này. Được đặt chân tới nơi này, tôi càng hiểu hơn những tình yêu và nỗi nhớ của con người trong những trang sách dành cho thảo nguyên, cho núi tuyết, cho hồ nước,… Bởi vì chúng là câu chuyện, là kỉ niệm, là nơi chứng kiến yêu đương say đắm, là nơi cất giữ nuối tiếc day dứt. Thiên nhiên tinh khiết và man dại đã trở thành một phần của tâm hồn. 

Giống như giọng hát tha thiết của Đaniyar khiến cho Xêit nhớ về những đám mây, đàn ngựa, bầy cừu, vầng dương, thảo nguyên. Tôi nghĩ rằng kí ức của tôi về những ngày rong ruổi hoang vu trên vùng đất du mục này sẽ đột ngột hiện lên bằng một chất xúc tác nào đó. Để thôi thúc tôi, trở lại, viết nốt, bài ca dang dở của riêng mình.